Wij zijn de ontmoetingsplaats
Dit essay is een filosofische verkenning, geen waarheid die je hoeft over te nemen. Mijn uitgangspunt is dat je je niet kunt loskoppelen van het lichaam, van relaties, van reageren en verlangen. We worden beïnvloed door lichamelijke en relationele dynamieken die we niet altijd gewaar zijn. Vaak reageren we al vanuit die beweging voordat er vrije keuze beschikbaar wordt.
Er is een beweging onder menselijke relaties die ik jarenlang voor het probleem heb aangezien.
We bewegen naar elkaar toe en weer van elkaar af.
We verlangen naar eenheid en verdedigen onze afzonderlijkheid. We versmelten, onderscheiden ons, reiken uit, trekken ons terug, geven ons over, verzetten ons. We willen verdwijnen in een ander en moeten soms bijna op hetzelfde moment onszelf weer terugvinden.
De psychologie biedt veel manieren om deze beweging te begrijpen. Hechting. Autonomie. Verstrengeling. Verlating. Intimiteit. Differentiatie. Trauma.
Al die beschrijvingen zijn bruikbaar.
Maar ik begin me af te vragen of ze iets nog fundamentelers beschrijven.
Misschien is de beweging tussen fusie en afscheiding niet alleen een psychologische dynamiek.
Misschien is het een spiegel.
Een menselijke uitdrukking van de beweging tussen eenheid en veelheid zelf.
We ervaren onszelf als afzonderlijke wezens. Mijn lichaam heeft een grens. Ik kan jouw ervaring niet rechtstreeks bewonen en jij de mijne niet. Ik kan je aanraken, met je spreken, je binnengaan, van je houden, je pijn doen en iets van je begrijpen. Toch blijft er een afstand tussen ons.
En juist doordat er afstand is, kan er ontmoeting zijn.
Zonder afgescheidenheid is er geen ander.
Zonder anders-zijn is er geen ontmoeting.
Misschien bestaat de mens niet simpelweg eerst als een geïsoleerd individu dat daarna een relatie aangaat.
Misschien ontstaat de mens voortdurend opnieuw in deze beweging.
De mens ontstaat waar eenheid zichzelf als afgescheidenheid ontmoet.
Dan is relatie niet iets wat een al voltooid zelf overkomt.
Relatie is een van de plaatsen waar zelf en ander telkens opnieuw tot bestaan komen.
We nemen al deel
Dit verandert iets aan het idee van vrijheid.
We stellen ons graag voor dat we buiten het systeem staan en kunnen beslissen of we erin stappen.
Maar zo ervaar ik het niet.
We hebben een lichaam. We nemen waar. We verlangen. We reageren. Andere mensen raken ons voordat we hebben besloten wat we van hen vinden. Een gezicht verandert iets in ons zenuwstelsel. Een stem verandert onze ademhaling. Afwijzing laat ons samentrekken. Aantrekking brengt ons naar voren. Gevaar mobiliseert ons. Tederheid kan iets verzachten voordat het denken is bijgebeend.
We zijn al aangesloten.
Niet noodzakelijk op een letterlijke machine of een mystiek veld. Ik weet niet wat de uiteindelijke aard hiervan is.
Maar als ervaring is het moeilijk te ontkennen:
we zijn altijd al in relatie.
Je wordt geraakt.
Het lichaam reageert.
Betekenis vormt.
En meestal is er, lang voordat we het een keuze noemen, al een beweging begonnen.
Naar je toe.
Van je af.
Tegen je in.
Met je mee.
Trauma vernauwt de beweging
Hier wordt trauma belangrijk.
Trauma schept de fundamentele beweging tussen verbinding en afscheiding niet. Maar het kan onze vrijheid binnen die beweging sterk beperken.
Als het organisme heeft geleerd dat nabijheid gevaar betekent, kan afstand dringend worden.
Als het heeft geleerd dat afstand verlating betekent, kan samenzijn dringend worden.
Dan bewegen we niet meer alleen.
We worden getrokken.
Houd vast.
Ga weg.
Houd alsjeblieft van me.
Kom niet dichtbij.
Onderwerp je.
Houd de controle.
Verdwijn.
Val aan.
Hoe sterker de activatie, hoe minder mogelijkheden er beschikbaar lijken.
Wat er van buiten uitziet als een beslissing, kan een organisme zijn dat de enige weg neemt die het op dat moment kan zien.
Dat betekent niet dat er geen handelingsvermogen is.
Het betekent dat handelingsvermogen voorwaarden heeft.
Een daarvan is het vermogen om lang genoeg aanwezig te blijven tot meer dan één mogelijkheid zichtbaar wordt.
Aanwezigheid schept speelruimte
Hier is mijn werk steeds meer uitgekomen.
Niet bij controle.
Niet bij afstandelijkheid.
Niet bij het overstijgen van onze menselijkheid.
Bij aanwezigheid.
Ervaring verschijnt.
Het lichaam reageert.
Betekenis vormt.
Aanwezigheid ankert.
Nieuwsgierigheid blijft.
Aanwezigheid voorkomt de eerste reactie niet.
Ze maakt ons niet onkwetsbaar voor een ander. Ze neemt verlangen, angst, aantrekking, agressie, gemis of verdriet niet weg.
Ze geeft ons een plek om te staan terwijl dit alles door ons heen beweegt.
En in dat kleine interval wordt iets bijzonders mogelijk.
Een andere beweging.
Ik kan de impuls tot fuseren voelen zonder meteen in jou te verdwijnen.
Ik kan de impuls om weg te gaan voelen zonder jou meteen te verlaten.
Ik kan verlangen voelen zonder jou tot de oplossing ervan te maken.
Ik kan angst voelen zonder jou tot de oorzaak ervan te maken.
Ik kan geraakt worden zonder het auteurschap over wat hierna gebeurt op te geven.
Misschien ziet vrijheid er voor een relationeel organisme zo uit.
Niet onafhankelijk van het geheel.
Wel kunnen sturen terwijl je erin beweegt.
De ontmoetingsplaats
Dit verandert ook wat ik onder het zelf versta.
Misschien ben ik noch het geïsoleerde individu, noch het ongedifferentieerde geheel.
Misschien ben ik de ontmoetingsplaats.
Dier en bewustzijn.
Lichaam en betekenis.
Zelf en ander.
Afgescheidenheid en eenheid.
De wereld komt in mij binnen via sensatie en ik treed de wereld binnen via mijn antwoord.
Steeds opnieuw.
Er is geen eindpunt waarop ik volmaakt autonoom ben.
En er is geen gezonde eenheid waarin verschil verdwijnt.
Er is beweging.
Contact.
Differentiatie.
Terugkeer.
De opgave is niet om aan die beweging te ontsnappen.
De opgave is om er steeds beter in aanwezig te kunnen zijn.
Te weten wanneer ik word meegetrokken.
Te voelen wat er in mijn lichaam gebeurt.
Te herkennen welke betekenis mijn geest maakt.
Aanwezig te blijven wanneer een oude dynamiek het wil overnemen.
En, waar mogelijk, de volgende beweging met meer helderheid te kiezen.
Daarom doet aanwezigheid ertoe.
Niet omdat het huidige moment vredig is.
Dat is het vaak niet.
Het huidige moment is eenvoudigweg de enige plek waar de beweging werkelijk plaatsvindt.
En dus de enige plek waar iets nieuws erin kan komen.
We zijn geen afgescheiden wezens die de weg terug naar eenheid proberen te vinden.
Wij zijn de plek waar afgescheidenheid en eenheid elkaar ontmoeten.
En misschien maakt bewustzijn het mogelijk dat die ontmoeting zich even van zichzelf bewust wordt.